Zniesławienie w internecie i poza nim – gdzie kończy się krytyka, a zaczyna odpowiedzialność karna?

Zniesławienie to problem, który często budzi silne emocje po obu stronach sporu. Osoba, której przypisano określone zachowanie lub cechy, chce chronić swoje dobre imię, natomiast autor wypowiedzi może powoływać się na prawo do krytyki i wolność słowa. Granica między dopuszczalną opinią a bezprawnym pomówieniem nie zawsze jest oczywista, szczególnie gdy sprawa dotyczy komentarzy publikowanych w internecie. Polskie prawo przewiduje ochronę przed zniesławieniem, ale jednocześnie nie każda ostra, negatywna czy kontrowersyjna wypowiedź stanowi przestępstwo. Odpowiedzialność zależy przede wszystkim od treści zarzutu, sposobu jego przekazania, kontekstu oraz tego, czy może on narazić pokrzywdzonego na utratę dobrego imienia lub zaufania potrzebnego do wykonywania zawodu, działalności albo pełnienia określonej funkcji.

Czym jest zniesławienie i czym różni się od znieważenia?

Zniesławienie zostało uregulowane w art. 212 Kodeksu karnego. Polega ono na pomówieniu innej osoby, grupy osób, instytucji, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej o takie postępowanie, lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego stanowiska, zawodu lub rodzaju działalności. Istotne jest to, że nie musi dojść do rzeczywistego pogorszenia reputacji. Wystarczy, że treść zarzutu obiektywnie może wywołać taki skutek. Zniesławiający zarzut powinien przy tym dotrzeć do osoby trzeciej. Może to być zarówno wpis w internecie, jak i wiadomość przekazana jednej osobie.

Zniesławienie należy odróżnić od znieważenia. W przypadku znieważenia chodzi przede wszystkim o obraźliwą formę wypowiedzi, która godzi w godność drugiej osoby. Mogą to być wyzwiska, obelgi czy wulgarne określenia. Zniesławienie natomiast wiąże się z przypisaniem określonych zachowań lub cech, które mogą podważyć reputację pokrzywdzonego w oczach innych osób.

Zniesławienie w internecie – kiedy komentarz lub opinia może być przestępstwem?

Internet nie jest przestrzenią wolną od odpowiedzialności prawnej. Komentarze publikowane w mediach społecznościowych, opinie zamieszczane w Google, na portalach branżowych czy forach internetowych mogą stać się podstawą odpowiedzialności za zniesławienie. Szczególne znaczenie ma przy tym sposób publikacji. Jeżeli sprawca posługuje się środkiem masowego komunikowania, art. 212 § 2 Kodeksu karnego przewiduje surowszą odpowiedzialność niż w przypadku typu podstawowego.

Nie oznacza to jednak, że każda negatywna opinia zamieszczona w sieci jest przestępstwem. Konsument ma prawo krytycznie ocenić usługę, klient może opisać swoje doświadczenia, a użytkownik internetu może wyrażać własne zdanie. Problem pojawia się wtedy, gdy autor przedstawia jako fakty nieprawdziwe zarzuty, które mogą zaszkodzić reputacji konkretnej osoby lub firmy. Inaczej należy ocenić stwierdzenie „nie jestem zadowolony z obsługi”, a inaczej bezpodstawne przypisanie przedsiębiorcy oszustwa czy nieuczciwych praktyk.

W sprawach dotyczących publikacji internetowych duże znaczenie ma także kontekst całej wypowiedzi. Pojedynczego zdania nie zawsze można ocenić w oderwaniu od pozostałej treści, okoliczności publikacji czy charakteru dyskusji. Istotne jest również rozróżnienie między twierdzeniem o faktach, które można co do zasady zweryfikować jako prawdziwe lub fałszywe, a opinią lub oceną mającą charakter subiektywny.

Kiedy zniesławienie nie jest karalne i jak można się bronić?

Nie każde zachowanie formalnie odpowiadające opisowi zniesławienia będzie prowadziło do odpowiedzialności karnej. Art. 213 Kodeksu karnego przewiduje sytuacje, w których podniesienie lub rozpowszechnienie zarzutu nie stanowi przestępstwa. Znaczenie może mieć przede wszystkim prawdziwość informacji oraz okoliczności, w których została ona przekazana.

Prawo przewiduje również możliwość publicznego podnoszenia prawdziwych zarzutów dotyczących postępowania osoby pełniącej funkcję publiczną. Ochronie może podlegać także wypowiedź służąca obronie społecznie uzasadnionego interesu. Nie oznacza to jednak pełnej swobody w ujawnianiu informacji o innych osobach. Szczególnej ochronie podlega życie prywatne i rodzinne, a możliwość publicznego rozpowszechniania informacji z tej sfery jest ograniczona.

Osoba oskarżona o zniesławienie może również wykazywać, że jej wypowiedź była opinią lub oceną, a nie twierdzeniem o istniejących faktach. Sama ostra krytyka nie jest jeszcze przestępstwem. Wolność wypowiedzi obejmuje także prawo do formułowania ocen negatywnych, pod warunkiem, że nie dochodzi do przekroczenia granic wyznaczonych przez przepisy chroniące dobre imię i inne dobra osobiste.

W postępowaniu duże znaczenie może mieć także podważenie dowodów przedstawionych przez oskarżyciela prywatnego. Spór może dotyczyć autentyczności wpisu, autorstwa wypowiedzi, jej rzeczywistego brzmienia albo kontekstu, w którym została opublikowana. Dlatego zarówno osoba pokrzywdzona, jak i oskarżony powinni starannie zabezpieczyć materiały mogące mieć znaczenie dla sprawy.

Jak dochodzić swoich praw w sprawie o zniesławienie?

Osoba, która uważa, że została zniesławiona, powinna w pierwszej kolejności zabezpieczyć dowody. W przypadku publikacji internetowych warto zachować zrzuty ekranu, adresy stron, datę publikacji oraz całą treść dyskusji. Pomocne mogą być również nagrania, wiadomości, dokumenty i zeznania świadków. Im szybciej materiał zostanie zabezpieczony, tym mniejsze ryzyko, że wpis zostanie usunięty lub zmieniony.

Zniesławienie jest co do zasady przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego. Pokrzywdzony może wnieść prywatny akt oskarżenia bezpośrednio do właściwego sądu. Sprawca może zostać ukarany grzywną lub ograniczeniem wolności, a w przypadku zniesławienia za pomocą środków masowego komunikowania również karą pozbawienia wolności do roku. Sąd może także orzec nawiązkę.

Ochrony można dochodzić również na drodze cywilnej, w ramach ochrony dóbr osobistych. W zależności od okoliczności możliwe jest żądanie usunięcia naruszającej treści, opublikowania przeprosin, zadośćuczynienia, a w przypadku powstania konkretnej szkody także odszkodowania. Wybór właściwej drogi zależy od charakteru naruszenia i celu, jaki chce osiągnąć pokrzywdzony.

Wolność słowa nie oznacza prawa do bezkarnego przypisywania innym osobom nieprawdziwych zachowań lub cech mogących zniszczyć ich reputację. Z drugiej strony przepisy o zniesławieniu nie powinny służyć do eliminowania każdej niewygodnej opinii czy uzasadnionej krytyki. Każdą sprawę należy oceniać indywidualnie, uwzględniając treść wypowiedzi, jej kontekst, sposób rozpowszechnienia i możliwość zweryfikowania stawianych zarzutów. W przypadku naruszenia dobrego imienia szczególne znaczenie ma szybkie zabezpieczenie dowodów oraz wybór odpowiednich środków prawnych.

Kancelaria Adwokacka dr Aleksandra Rychlewska-Hotel z Krakowa zajmuje się wyłącznie prawem karnym: obroną w sprawach karnych, karnych gospodarczych i skarbowych oraz sprawach korupcyjnych. Adwokat ma stopień doktora nauk prawnych z prawa karnego i każdą sprawą zajmuje się osobiście, od postępowania przygotowawczego po proces przed sądem. Kancelaria mieści się przy Rynku Dębnickim w Krakowie, a spotkania odbywają się stacjonarnie lub zdalnie. Kontakt: [email protected], +48 576 631 448, www.karh.pl.